Geralt of Rivia قبل از اینکه قهرمان یک بازی باشد، شخصیت یک مجموعه داستان کوتاه و رمان بود. همینطور Artyom در Metro، و Paul Atreides در Dune. صنعت گیم سالهاست از ادبیات وام میگیرد، اما شکل این وامگیری خیلی متفاوت است، بعضی بازیها همان داستان کتاب را با همان اسم بازسازی میکنند، بعضی فقط دنیای کتاب را قرض میگیرند و داستانی تازه میسازند، و بعضی دیگر فقط یک ایده یا یک لحظه فلسفی از کتاب را برمیدارند و کل داستانشان را از نو مینویسند. این مقاله هر سه دسته را کنار هم میگذارد.
وقتی بازی همان اسم و همان داستان کتاب را دارد
The Witcher مستقیمترین نمونه این فهرست است. CD Projekt Red مجموعه بازیهای خود را بر اساس رمانها و داستانهای کوتاه نویسنده لهستانی Andrzej Sapkowski ساخت، با این تفاوت که داستان بازیها ادامه غیررسمی ماجراهای کتابهاست، نه بازگویی مستقیم آنها. جالب اینجاست که به گفته خود Sapkowski، بخش بزرگی از شهرت جهانی کتابهایش را مدیون همین بازیهاست، نه برعکس.

Dune هم دو بار بهطور مستقیم از روی رمان فرانک هربرت (Frank Herbert) ساخته شده. نسخه ۱۹۹۲ استودیو فرانسوی Cryo Interactive داستان رمان را تا حد زیادی دنبال میکند و بازیکن را در نقش Paul Atreides قرار میدهد که باید اعتماد قبیله Fremen را جلب کند. نسخه تازهتر یعنی Dune: Awakening ساخته Funcom شلتر عمل کرده و در یک خط زمانی موازی روایت میشود، نسخه کنسول این بازی قرار است ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ یعنی طی چند روز آینده برای PS5 و Xbox عرضه شود.
Metro 2033 و دنبالهاش Metro Exodus ساخته استودیوی اوکراینی 4A Games مستقیماً از رمانهای نویسنده روس دمیتری گلوخوفسکی (Dmitry Glukhovsky) گرفته شدهاند، Metro Exodus مشخصاً روایت رمان Metro ۲۰۳۵ را ادامه میدهد و خود گلوخوفسکی در نگارش داستان بازیها همکاری داشته.
Parasite Eve هم یکی از عجیبترین نمونههاست: بازی ۱۹۹۸ اسکوئر نه اقتباس، بلکه دنباله رسمی رمان ژاپنی نویسنده هیدهآکی سنا (Hideaki Sena) است. شخصیت اصلی بازی، Aya Brea، در داستان کتاب هیچ نقشی ندارد، سازندگان بازی حتی مادر بیولوژیک او را دختری از رمان معرفی کردند تا دو اثر به هم گره بخورند.
World War Z هم به رمان مکس بروکس (Max Brooks) برمیگردد، هرچند به گفته مدیرعامل استودیوی سازنده Saber Interactive، نسخه بازی ترکیبی از رمان و فیلم اقتباسی ۲۰۱۳ است و در عمل شباهت بیشتری به فیلم دارد تا ساختار روایی کتاب که مجموعهای از مصاحبههای راویهای مختلف بود.

از میان بازیهای قدیمیتر، 80 Days ساخته استودیوی inkle اقتباسی آزاد از رمان ژول ورن (Jules Verne) با عنوان دور دنیا در هشتاد روز است، بازیکن بهجای فوگ، در نقش خدمتکارش Passepartout مسیر دور دنیا را طراحی میکند، با این تفاوت که نویسنده بازی، مگ جیانت (Meg Jayanth)، دنیای بازی را از دل استعمار غربی بیرون کشیده و شخصیتها و کشورهای بیشتری به آن اضافه کرده.
The Hobbit نسخه ۲۰۰۳ هم داستان رمان تالکین (J.R.R. Tolkien) را تقریباً خطبهخط دنبال میکند، تا جایی که هیچ ارتباطی به سهگانه فیلم پیتر جکسون ندارد، حق ساخت بازی بر اساس رمانهای تالکین آن زمان دست ناشر دیگری بود، نه شرکتی که حق ساخت بر اساس فیلمها را داشت.
سری بازیهای Harry Potter هم از همین خانوادهاند: نخستین بازی در سال ۲۰۰۱ مستقیماً بر اساس اولین رمان جی.کی. رولینگ (J.K. Rowling) ساخته شد و خود نویسنده در طراحی آن مشورت داده بود، هرچند بازیهای بعدی مجموعه بیشتر دنبالهروی فیلمها شدند تا متن اصلی کتابها.
وقتی اسم عوض شد اما دنیا همان دنیای کتاب است
بعضی بازیها داستانی کاملاً تازهای میسازند، اما زمین بازیشان را از یک کتاب مشخص قرض میگیرند.
S.T.A.L.K.E.R. شاید بهترین نمونه این دسته باشد. استودیوی اوکراینی GSC Game World این بازی را از دل رمان پیکنیک کنار جاده نوشته آرکادی و بوریس استروگاتسکی (Arkady and Boris Strugatsky) بیرون کشید. در رمان، فضاییها زمین را ترک کردهاند و مناطقی پر از خطر و اشیای عجیب بهجا گذاشتهاند که منطقه نامیده میشود. GSC این ایده را برداشت و آن را با فاجعه واقعی چرنوبیل ترکیب کرد، نتیجه دنیایی است که هیچکدام از شخصیتهای رمان در آن حضور ندارند، اما مفهوم منطقه و کلمه استاکر مستقیماً از همان کتاب آمده.
Middle-earth: Shadow of Mordor و دنبالهاش Shadow of War هم داستانی کاملاً ساخته Monolith Productions دارند که در هیچکدام از کتابهای تالکین وجود ندارد، اما رخدادهایش بین دو کتاب هابیت و ارباب حلقهها میگنجد و شخصیتهایی مثل Celebrimbor مستقیماً از تاریخچه میانهزمین آمدهاند. سازندگان برای اینکه داستان با کتابها در تناقض نیافتد، تمام جزئیات را با شرکت Middle-earth Enterprises که حق مالکیت آثار تالکین را در اختیار دارد هماهنگ کردند.

Hogwarts Legacy هم دقیقاً همین الگو را دارد: دنیای جادویی، مکانها و قوانین آن مستقیماً از رمانهای رولینگ میآید، اما داستان بازی در قرن هجدهم و صدها سال پیش از تولد هری پاتر اتفاق میافتد تا هیچ شخصیت شناختهشدهای در آن حاضر نباشد.
وقتی فقط یک ایده از کتاب باقی مانده، نه اسم و نه داستان
آخرین و شاید جالبترین دسته، بازیهایی هستند که هیچ ردی از اسم کتاب در خود ندارند، اما بدون آن کتاب هرگز به این شکل ساخته نمیشدند.
Cyberpunk 2077 یک نکته ظریف دارد که معمولاً به اشتباه گفته میشود مستقیماً از رمان نورومنسر (Neuromancer) نوشته ویلیام گیبسون (William Gibson) اقتباس شده. واقعیت این است که بازی بر اساس بازی نقشآفرینی رومیزی Cyberpunk اثر مایک پاندسمیت (Mike Pondsmith) ساخته شده، اما خود پاندسمیت در مصاحبهها گفته این ژانر و مفهوم فضای مجازی که او در دهه ۱۹۸۰ طراحی کرد، از همان فضای فکریای بیرون آمد که نورومنسر گیبسون آن را بنیان گذاشت، به همین دلیل، CD Projekt Red هنگام ساخت بازی مجبور شد سیستم نترانینگ را از تصویر رمانتیک و پرواز در فضای مجازی گیبسون فاصله بدهد تا واقعیتر بهنظر برسد.
Assassin’s Creed داستانش را از رمان الموت نوشته نویسنده اسلوونیایی ولادیمیر بارتول (Vladimir Bartol) گرفته، رمانی درباره حسن صباح و فرقه اسماعیلیون الموت که با جمله معروف:
هیچچیز واقعیت مطلق نیست، همهچیز مجاز است.
شناخته میشود. Patrice Désilets، خالق بازی، همین ایده تاریخی را ستون اصلی تقابل هزارساله بین سازمان قاتلان (Assassins) و شوالیههای معبد (Templars) در بازی قرار داد، بدون اینکه شخصیت یا داستان مشخصی از رمان را وارد بازی کند.

American McGee’s Alice و دنبالهاش Alice: Madness Returns هم بازخوانی تیره و غیررسمی رمانهای آلیس در سرزمین عجایب و آنسوی آینه نوشته لوئیس کارول (Lewis Carroll) هستند. در بازی، آلیس بزرگسالی است که خانوادهاش در آتشسوزی جان باختهاند و سرزمین عجایب به بازتاب ذهن آسیبدیدهاش تبدیل شده، تصویری بسیار دورتر از قصه کودکانه اصلی.
Spec Ops: The Line یکی از صریحترین نمونههاست. نویسنده ارشد بازی، والت ویلیامز (Walt Williams)، بهروشنی گفته داستان از رمان قلب تاریکی جوزف کنراد (Joseph Conrad) و اقتباس سینمایی آن یعنی فیلم Apocalypse Now الهام گرفته، حتی اسم شخصیت شرور بازی، Konrad، اشاره مستقیمی به نام نویسنده کتاب است. بازی بهجای بازسازی کنگو یا ویتنام، همان ساختار سفر به اعماق جنون را در دبی پس از یک توفان شن ویرانگر بازسازی کرده.
BioShock هم شاید بهترین نمونه یک نقد فلسفی پنهان در قالب بازی باشد. کن لوین (Ken Levine)، کارگردان بازی، شخصیت Andrew Ryan و شهر زیرآبی Rapture را مستقیماً برای بهچالشکشیدن فلسفه آبجکتیویسم نوشته آین رند (Ayn Rand) در رمان اطلس سرکش (Atlas Shrugged) ساخت، اسم شخصیت Atlas همان نام کتاب رند است، و صحنهای که Andrew Ryan زمین خودش را آتش میزند تا به دست دیگران نیافتد، تقریباً کپی همان صحنه در رمان است. لوین در مصاحبهای گفته حتی سبک معماری آرتدکو شهر Rapture را از روی جلد نسخهای که از Atlas Shrugged داشته الهام گرفته.
جمعبندی
آنچه این سه دسته را کنار هم جالب میکند این است که هیچکدام درستتر از دیگری نیست، یک اقتباس وفادار مثل The Hobbit همانقدر ارزش دارد که یک بازخوانی آزاد مثل BioShock.

فرانچایزهایی مثل Metro و Dune هنوز در حال گسترشاند، Metro ۲۰۳۹ با همکاری مستقیم گلوخوفسکی در دست ساخت است و قرار است روایتی تاریکتر از قبل ارائه بدهد، و نسخه کنسول Dune: Awakening همین روزها به بازار میآید. سوالی که برای دنبالکنندگان این ژانر باقی میماند این است که آیا موج بعدی بازیهای اقتباسی همچنان سراغ علمیتخیلی و فانتزی کلاسیک میرود، یا استودیوها به سراغ رمانهایی میروند که تا امروز کسی فکرش را هم نکرده بود که میشود از آنها بازی ساخت؟


